İlk Türk İslam Devletleri
TEST - 2
Soru 1: Memlük Devleti'nde diğer Türk-İslam devletlerinden farklı olarak uygulanan ve "her emirin (komutanın) sultan olma hakkının bulunduğu" veraset sisteminin temel amacı veya doğal sonucu nedir?
Doğru Cevap: B) Güçlü ve yetenekli komutanların başa geçerek devletin askeri gücünün sürekli korunması
Açıklama: Memlüklerde "Kut" (babadan oğula geçen kutsal kan) inancı uygulanmamıştır. "Her emir sultan olabilir" anlayışı, taht kavgalarını artırsa da, her zaman en güçlü ve yetenekli askeri liderin başa geçmesini sağlamıştır. Bu durum Memlüklerin askeri olarak sürekli zinde kalmalarını ve Moğolları yenebilmelerini sağlayan en önemli faktördür.
Soru 2: Büyük Selçuklu Devleti'nde, şehzadelerin (meliklerin) devlet tecrübesi kazanmaları amacıyla vilayetlere gönderildiklerinde yanlarına verilen ve onların eğitiminden sorumlu olan tecrübeli devlet adamlarına "Atabey" denilirdi. Atabeylik sisteminin Selçukluların yıkılış sürecindeki en olumsuz etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: C) Merkezi otoritenin zayıflamasıyla atabeylerin bağımsız devletler kurarak ülkeyi parçalaması
Açıklama: Atabeyler, şehzadelerin yaş küçüklüğünden faydalanarak bulundukları eyaletlerde güçlenmişlerdir. Sultan Melikşah'ın ölümünden sonra yaşanan otorite boşluğunda (Fetret Devri), bu atabeyler kendi bağımsız devletlerini (Zengiler, İldenizliler, Salgurlular vb.) kurarak Büyük Selçuklu Devleti'nin parçalanmasına neden olmuşlardır.
Soru 3: Karahanlılar döneminde ticaret yolları üzerinde inşa edilen ve kervansaray mimarisinin ilk örnekleri kabul edilen "Ribat"ların başlangıçtaki (ilk kuruluş) amacı aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: A) Sınır boylarında askeri güvenlik ve istihbarat sağlamak
Açıklama: Ribatlar, ilk olarak sınır boylarında birer ileri karakol (askeri üs) olarak inşa edilmiştir. Devletin sınırları genişleyip bu karakollar iç bölgelerde kalınca, zamanla yolcuların ve tüccarların konakladığı "kervansaraylara" dönüşerek ticari bir nitelik kazanmışlardır.
Soru 4: Hindistan'a düzenlediği 17 seferle İslamiyet'in bu coğrafyada yayılmasını sağlayan, Kast sistemine büyük darbe vuran ve Abbasi Halifesi tarafından kendisine "Sultan" unvanı verilen ilk Türk-İslam hükümdarı kimdir?
Doğru Cevap: B) Gazneli Mahmut
Açıklama: Gazneli Mahmut, Hindistan üzerine 17 büyük sefer düzenleyerek bugünkü Pakistan ve Bangladeş'in İslami temellerini atmıştır. İslamiyet'e yaptığı bu büyük hizmetlerden dolayı Abbasi Halifesi El-Kadir Billah tarafından Türk tarihinde ilk defa "Sultan" unvanıyla şereflendirilmiştir.
Soru 5: "El-Kanun fi't-Tıb" (Tıbbın Kanunu) adlı eseri yüzyıllarca Avrupa üniversitelerinde temel ders kitabı olarak okutulan, Batı dünyasında "Avicenna", İslam dünyasında ise "Şeyh el-Reis" olarak bilinen ünlü tıp ve felsefe bilgini aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: C) İbn-i Sina
Açıklama: İbn-i Sina, tıp alanındaki çalışmalarıyla dünya bilim tarihinin en önemli figürlerinden biridir. "El-Kanun fi't-Tıb" adlı devasa eseri, Avrupa'da 17. yüzyıla kadar tıp fakültelerinde referans kitap olarak kullanılmıştır. Farabi (Alfarabius) daha çok felsefe, müzik ve siyaset, Harezmi ise matematik alanında öne çıkar.
Soru 6: Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan döneminde, ünlü vezir Nizamülmülk tarafından Bağdat'ta kurulan "Nizamiye Medreseleri"nin kuruluş amaçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?
Doğru Cevap: D) Pozitif (akli) bilimleri müfredattan çıkararak sadece dini bilimlerin eğitimini vermek
Açıklama: Nizamiye Medreselerinin en önemli özelliklerinden biri, dini (nakli) bilimler ile pozitif (akli) bilimlerin (matematik, astronomi, tıp, felsefe vb.) birlikte okutulmasıdır. Bu sentez, medreselerin yükseköğretim (üniversite) niteliği taşımasını sağlamıştır. Dolayısıyla pozitif bilimlerin yasaklanması söz konusu değildir.
Soru 7: Yusuf Has Hacib tarafından Karahanlılar döneminde kaleme alınan, devleti yönetenlere ideal bir yönetimin nasıl olması gerektiği konusunda öğütler veren ve "Mutluluk Veren Bilgi" anlamına gelen "Kutadgu Bilig", Türk-İslam tarihinin hangi alandaki ilk yazılı eseri kabul edilmektedir?
Doğru Cevap: B) İlk Siyasetname
Açıklama: Karahanlı hükümdarı Tamgaç Buğra Han'a sunulan Kutadgu Bilig, devletin nasıl yönetilmesi gerektiğini, adalet, akıl, devlet ve akıbet (kader) kavramlarını dört sembolik kahraman üzerinden anlatan bir Siyasetname'dir. Aynı zamanda geçiş döneminin ilk edebi eseridir ve aruz ölçüsüyle yazılmıştır.
Soru 8: Büyük Selçuklu Devleti'nin doğudan gelen Moğol asıllı Karahitaylar karşısında ağır bir mağlubiyet aldığı, Maveraünnehir'in kaybedildiği ve devletin resmen yıkılış sürecine girmesine neden olan savaş aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: B) Katvan Savaşı (1141)
Açıklama: Sultan Sencer döneminde (1141) Karahitaylarla yapılan Katvan Savaşı, Büyük Selçuklu ordusunun hezimetiyle sonuçlanmıştır. Bu mağlubiyet, devlet otoritesini temelden sarsmış, Oğuz isyanlarına zemin hazırlamış ve Büyük Selçuklu Devleti'nin dağılma/yıkılış sürecini başlatmıştır.
Soru 9: Mısır'da kurulan ilk Türk-İslam devleti olan Tolunoğulları döneminde inşa edilen, din, dil ve ırk ayrımı gözetilmeksizin herkesin ücretsiz tedavi edildiği ve ilaç masraflarının vakıflarca karşılandığı devasa hastanelere verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: B) Maristan
Açıklama: Tolunoğulları (Ahmet bin Tolun), Mısır'da bayındırlık faaliyetlerine büyük önem vermiş, halkın refahını gözetmişlerdir. Sosyal devlet anlayışının bir gereği olarak kurdukları ve ücretsiz sağlık hizmeti veren hastanelere "Maristan" adı verilmiştir.
Soru 10: Türk-İslam devletlerinde hukuk sistemi "Şeri" ve "Örfi" olmak üzere ikiye ayrılırdı. Büyük Selçuklu Devleti'nde Şeri davalara bakan kadıların başkanı olan, atamalarını gerçekleştiren ve bizzat halife tarafından da onaylanan başyargıç kimdir?
Doğru Cevap: B) Kadi'l Kudat
Açıklama: Evlenme, boşanma, miras, nafaka gibi İslam hukukunu (Şeri) ilgilendiren davalara Kadılar bakardı. Bu kadıların başı olan ve atamalarını yapan makama "Kadılkudat" (Kadıların Kadısı) denirdi. Örfi yargının başı ise "Emir-i Dad" idi. Askeri davalara ise "Kadıleşker" bakardı.
Soru 11: Dünya tarihinde orduları yenilmez olarak nitelendirilen Moğol (İlhanlı) kuvvetlerini, 1260 Ayn Calut ve 1277 Elbistan savaşlarında mağlup ederek Moğol ilerleyişini durduran ilk ve tek Türk-İslam devleti aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: C) Memlükler
Açıklama: Orta Doğu'yu kasıp kavuran Moğol tehlikesi, Sultan Kutuz ve sonrasında Sultan Baybars önderliğindeki Memlük orduları tarafından durdurulmuştur. Memlüklerin kazandığı Ayn Calut ve Elbistan zaferleri, Moğolların yenilmezlik efsanesini bitirmiş ve Suriye-Mısır hattını korumuştur.
Soru 12: Türk-İslam devletlerinde devlet arazisi (Miri toprak) çeşitli bölümlere ayrılırdı. Gelirleri cami, medrese, hastane (şifahane), yol, köprü ve kervansaray gibi sosyal ve dini kurumların inşası/masrafları için ayrılan, alınıp satılamayan topraklara ne ad verilir?
Doğru Cevap: D) Vakıf Arazisi
Açıklama: Toplumun dini, kültürel, eğitim ve sağlık ihtiyaçlarının hazineye yük olmadan karşılanması amacıyla gelirleri kamu hizmetine tahsis edilen topraklara "Vakıf Arazi" denir. Bu araziler özel mülkiyet sayılamaz, satılamaz ve devredilemez; yalnızca belirlenen hayır işi için kullanılır.
İlk Türk İslam Devletleri
TEST - 2
Soru 1: Memlük Devleti'nde diğer Türk-İslam devletlerinden farklı olarak uygulanan ve "her emirin (komutanın) sultan olma hakkının bulunduğu" veraset sisteminin temel amacı veya doğal sonucu nedir?
Doğru Cevap: B) Güçlü ve yetenekli komutanların başa geçerek devletin askeri gücünün sürekli korunması
Açıklama: Memlüklerde "Kut" (babadan oğula geçen kutsal kan) inancı uygulanmamıştır. "Her emir sultan olabilir" anlayışı, taht kavgalarını artırsa da, her zaman en güçlü ve yetenekli askeri liderin başa geçmesini sağlamıştır. Bu durum Memlüklerin askeri olarak sürekli zinde kalmalarını ve Moğolları yenebilmelerini sağlayan en önemli faktördür.
Soru 2: Büyük Selçuklu Devleti'nde, şehzadelerin (meliklerin) devlet tecrübesi kazanmaları amacıyla vilayetlere gönderildiklerinde yanlarına verilen ve onların eğitiminden sorumlu olan tecrübeli devlet adamlarına "Atabey" denilirdi. Atabeylik sisteminin Selçukluların yıkılış sürecindeki en olumsuz etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: C) Merkezi otoritenin zayıflamasıyla atabeylerin bağımsız devletler kurarak ülkeyi parçalaması
Açıklama: Atabeyler, şehzadelerin yaş küçüklüğünden faydalanarak bulundukları eyaletlerde güçlenmişlerdir. Sultan Melikşah'ın ölümünden sonra yaşanan otorite boşluğunda (Fetret Devri), bu atabeyler kendi bağımsız devletlerini (Zengiler, İldenizliler, Salgurlular vb.) kurarak Büyük Selçuklu Devleti'nin parçalanmasına neden olmuşlardır.
Soru 3: Karahanlılar döneminde ticaret yolları üzerinde inşa edilen ve kervansaray mimarisinin ilk örnekleri kabul edilen "Ribat"ların başlangıçtaki (ilk kuruluş) amacı aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: A) Sınır boylarında askeri güvenlik ve istihbarat sağlamak
Açıklama: Ribatlar, ilk olarak sınır boylarında birer ileri karakol (askeri üs) olarak inşa edilmiştir. Devletin sınırları genişleyip bu karakollar iç bölgelerde kalınca, zamanla yolcuların ve tüccarların konakladığı "kervansaraylara" dönüşerek ticari bir nitelik kazanmışlardır.
Soru 4: Hindistan'a düzenlediği 17 seferle İslamiyet'in bu coğrafyada yayılmasını sağlayan, Kast sistemine büyük darbe vuran ve Abbasi Halifesi tarafından kendisine "Sultan" unvanı verilen ilk Türk-İslam hükümdarı kimdir?
Doğru Cevap: B) Gazneli Mahmut
Açıklama: Gazneli Mahmut, Hindistan üzerine 17 büyük sefer düzenleyerek bugünkü Pakistan ve Bangladeş'in İslami temellerini atmıştır. İslamiyet'e yaptığı bu büyük hizmetlerden dolayı Abbasi Halifesi El-Kadir Billah tarafından Türk tarihinde ilk defa "Sultan" unvanıyla şereflendirilmiştir.
Soru 5: "El-Kanun fi't-Tıb" (Tıbbın Kanunu) adlı eseri yüzyıllarca Avrupa üniversitelerinde temel ders kitabı olarak okutulan, Batı dünyasında "Avicenna", İslam dünyasında ise "Şeyh el-Reis" olarak bilinen ünlü tıp ve felsefe bilgini aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: C) İbn-i Sina
Açıklama: İbn-i Sina, tıp alanındaki çalışmalarıyla dünya bilim tarihinin en önemli figürlerinden biridir. "El-Kanun fi't-Tıb" adlı devasa eseri, Avrupa'da 17. yüzyıla kadar tıp fakültelerinde referans kitap olarak kullanılmıştır. Farabi (Alfarabius) daha çok felsefe, müzik ve siyaset, Harezmi ise matematik alanında öne çıkar.
Soru 6: Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan döneminde, ünlü vezir Nizamülmülk tarafından Bağdat'ta kurulan "Nizamiye Medreseleri"nin kuruluş amaçları arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?
Doğru Cevap: D) Pozitif (akli) bilimleri müfredattan çıkararak sadece dini bilimlerin eğitimini vermek
Açıklama: Nizamiye Medreselerinin en önemli özelliklerinden biri, dini (nakli) bilimler ile pozitif (akli) bilimlerin (matematik, astronomi, tıp, felsefe vb.) birlikte okutulmasıdır. Bu sentez, medreselerin yükseköğretim (üniversite) niteliği taşımasını sağlamıştır. Dolayısıyla pozitif bilimlerin yasaklanması söz konusu değildir.
Soru 7: Yusuf Has Hacib tarafından Karahanlılar döneminde kaleme alınan, devleti yönetenlere ideal bir yönetimin nasıl olması gerektiği konusunda öğütler veren ve "Mutluluk Veren Bilgi" anlamına gelen "Kutadgu Bilig", Türk-İslam tarihinin hangi alandaki ilk yazılı eseri kabul edilmektedir?
Doğru Cevap: B) İlk Siyasetname
Açıklama: Karahanlı hükümdarı Tamgaç Buğra Han'a sunulan Kutadgu Bilig, devletin nasıl yönetilmesi gerektiğini, adalet, akıl, devlet ve akıbet (kader) kavramlarını dört sembolik kahraman üzerinden anlatan bir Siyasetname'dir. Aynı zamanda geçiş döneminin ilk edebi eseridir ve aruz ölçüsüyle yazılmıştır.
Soru 8: Büyük Selçuklu Devleti'nin doğudan gelen Moğol asıllı Karahitaylar karşısında ağır bir mağlubiyet aldığı, Maveraünnehir'in kaybedildiği ve devletin resmen yıkılış sürecine girmesine neden olan savaş aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: B) Katvan Savaşı (1141)
Açıklama: Sultan Sencer döneminde (1141) Karahitaylarla yapılan Katvan Savaşı, Büyük Selçuklu ordusunun hezimetiyle sonuçlanmıştır. Bu mağlubiyet, devlet otoritesini temelden sarsmış, Oğuz isyanlarına zemin hazırlamış ve Büyük Selçuklu Devleti'nin dağılma/yıkılış sürecini başlatmıştır.
Soru 9: Mısır'da kurulan ilk Türk-İslam devleti olan Tolunoğulları döneminde inşa edilen, din, dil ve ırk ayrımı gözetilmeksizin herkesin ücretsiz tedavi edildiği ve ilaç masraflarının vakıflarca karşılandığı devasa hastanelere verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: B) Maristan
Açıklama: Tolunoğulları (Ahmet bin Tolun), Mısır'da bayındırlık faaliyetlerine büyük önem vermiş, halkın refahını gözetmişlerdir. Sosyal devlet anlayışının bir gereği olarak kurdukları ve ücretsiz sağlık hizmeti veren hastanelere "Maristan" adı verilmiştir.
Soru 10: Türk-İslam devletlerinde hukuk sistemi "Şeri" ve "Örfi" olmak üzere ikiye ayrılırdı. Büyük Selçuklu Devleti'nde Şeri davalara bakan kadıların başkanı olan, atamalarını gerçekleştiren ve bizzat halife tarafından da onaylanan başyargıç kimdir?
Doğru Cevap: B) Kadi'l Kudat
Açıklama: Evlenme, boşanma, miras, nafaka gibi İslam hukukunu (Şeri) ilgilendiren davalara Kadılar bakardı. Bu kadıların başı olan ve atamalarını yapan makama "Kadılkudat" (Kadıların Kadısı) denirdi. Örfi yargının başı ise "Emir-i Dad" idi. Askeri davalara ise "Kadıleşker" bakardı.
Soru 11: Dünya tarihinde orduları yenilmez olarak nitelendirilen Moğol (İlhanlı) kuvvetlerini, 1260 Ayn Calut ve 1277 Elbistan savaşlarında mağlup ederek Moğol ilerleyişini durduran ilk ve tek Türk-İslam devleti aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: C) Memlükler
Açıklama: Orta Doğu'yu kasıp kavuran Moğol tehlikesi, Sultan Kutuz ve sonrasında Sultan Baybars önderliğindeki Memlük orduları tarafından durdurulmuştur. Memlüklerin kazandığı Ayn Calut ve Elbistan zaferleri, Moğolların yenilmezlik efsanesini bitirmiş ve Suriye-Mısır hattını korumuştur.
Soru 12: Türk-İslam devletlerinde devlet arazisi (Miri toprak) çeşitli bölümlere ayrılırdı. Gelirleri cami, medrese, hastane (şifahane), yol, köprü ve kervansaray gibi sosyal ve dini kurumların inşası/masrafları için ayrılan, alınıp satılamayan topraklara ne ad verilir?
Doğru Cevap: D) Vakıf Arazisi
Açıklama: Toplumun dini, kültürel, eğitim ve sağlık ihtiyaçlarının hazineye yük olmadan karşılanması amacıyla gelirleri kamu hizmetine tahsis edilen topraklara "Vakıf Arazi" denir. Bu araziler özel mülkiyet sayılamaz, satılamaz ve devredilemez; yalnızca belirlenen hayır işi için kullanılır.